Gmina mówi «brak oznaczenia ewakuacja», a Straż Graniczna mówi «prawo tego nie wymaga». Kto ma rację i jak wyjść z tej pułapki?

Kluczowe tezy

• Ustawa (art. 110a Ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony, Dz.U. 2026 poz. 862) przyznaje PESEL UKR beneficjentowi ochrony czasowej na wniosek do dowolnej gminy w ciągu 30 dni od przekroczenia granicy.
• Znak „ewakuacja/ochrona czasowa” w systemach Straż Graniczna — to zapis służbowy, a nie wymóg ustawowy.
• Praktyka gmin opiera się na rekomendacji MSWiA DSO-WEL.6100.13.2026 z dnia 08.05.2026, która nie jest prawem powszechnie obowiązującym.
• KGSG potwierdziła, że przyznanie PESEL — to kompetencja gminy, a od 23.06.2026 obowiązuje polecenie dotyczące indywidualnej korekty zakończonej odprawy.
• RPO (Rzecznik Praw Obywatelskich) już zarejestrował problem jako systemowy w pismach do MSWiA (wrzesień 2026).

Co mówi prawo i co robi praktyka

Zgodnie z art. 110a ust. 1–2 Ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. 2026 poz. 862) beneficjentowi ochrony czasowej przyznawany jest numer PESEL ze statusem UKR na podstawie wniosku złożonego do dowolnego organu gminy (organu wykonawczego gminy) w ciągu 30 dni od dnia przekroczenia granicy Rzeczypospolitej Polskiej. Do wniosku stosuje się przepisy rozdziału 5a Ustawy o ewidencji ludności.

Art. 109b ust. 1 pkt 1 tej samej ustawy stanowi, że ochrona czasowa wygasa, jeśli wniosek nie został złożony w tym terminie. Art. 109b ust. 1 pkt 2 — jeśli osoba opuściła terytorium Polski na okres dłuższy niż 30 dni.

Żaden z tych przepisów nie wymaga, aby Straż Graniczna oznaczyła wjazd jako „ewakuacja/ochrona czasowa”. Art. 110b ust. 3 wręcz pozwala Komendantowi Głównemu Straży Granicznej zarejestrować beneficjenta już na podstawie wniosku z art. 110a, jeśli wjazd nie został zarejestrowany podczas kontroli lub miał miejsce przez wewnętrzną granicę bez kontroli.

W praktyce gminy często odmawiają, powołując się na rekomendację Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA DSO-WEL.6100.13.2026 z dnia 8 maja 2026 roku: nie przyznawać PESEL UKR, jeśli weryfikacja z Strażą Graniczną nie znajduje osoby lub wjazd nie jest oznaczony jako „ewakuacja”. RPO w piśmie do MSWiA z dnia 22 września 2026 roku wyraźnie wskazał, że taka rekomendacja nie jest źródłem prawa i tworzy lukę proceduralną: gmina odsyła do Straży Granicznej, a Straż Graniczna odpowiada, że prawo nie wymaga oznaczenia i często odmawia korekty.

KGSG w odpowiedzi KG-CU-WI.072.8.2026 z dnia 16 lipca 2026 roku potwierdziła: przyznanie PESEL UKR — to kompetencja gminy. Od 23 czerwca 2026 roku obowiązuje polecenie Komendanta: przy wnioskach o zmianę danych dotyczących zakończonej odprawy (kategoria Q) przeprowadzać indywidualną analizę i w uzasadnionych przypadkach wprowadzać zmiany.

Tabela: kto co mówi i kto co może

Krok po kroku: jak wyjść z pułapki

1. Złóż pisemny wniosek o korektę danych (wniosek o poprawienie danych) do placówki Straży Granicznej, która przeprowadzała odprawę, lub do właściwej. W wniosku podaj: datę wjazdu, numer paszportu, że na granicy deklarowano zamiar skorzystania z ochrony czasowej (ochrona czasowa), oraz odniesienie do polecenia z dnia 23.06.2026 oraz odpowiedzi KGSG z dnia 16.07.2026. Dołącz kopie stemplów i danych paszportowych. Zachowaj kopię z potwierdzeniem przyjęcia.
2. Równolegle lub od razu po tym skontaktuj się z gminą (możesz spróbować inną) i złóż wniosek na podstawie art. 110a. Dołącz kopię wniosku o korektę. Jeśli odmawiają — żądaj pisemnej odmowy lub adnotacji o nieprzyjęciu.
3. Jeśli 30-dniowy termin się zbliża, udokumentuj fakt złożenia wniosku (data, numer, kopia). Czy wniosek o korektę wstrzymuje termin — MSWiA nie ma jeszcze jednoznacznego stanowiska, dlatego lepiej nie czekać.
4. Jeśli odmowy się powtarzają — zachowaj wszystkie dokumenty i rozważ skargę do sądu administracyjnego na bezczynność lub zwrócenie się do RPO.
5. Ponowny wjazd z nową deklaracją „ewakuacja / ochrona czasowa” — to tylko opcja awaryjna. Niesie ryzyko: od sierpnia 2026 dla nowych przyznania może mieć zastosowanie art. 2 Decyzji (UE) 2026/1912 (potwierdzenie wykonania obowiązków wojskowych), a także mogą wystąpić problemy z bezwizem po utracie statusu.

Wyjątki i kiedy zasada nie działa

• Jeśli wjazd nastąpił przez wewnętrzną granicę bez kontroli lub w ogóle nie został odnotowany — art. 110b ust. 3 daje możliwość rejestracji na podstawie samego wniosku.
• Jeśli status został już anulowany z powodu wyjazdu na ponad 30 dni (art. 109b ust. 1 pkt 2) — korekta oznaczenia sama w sobie statusu nie przywróci. Potrzebny jest nowy legalny wjazd i nowe zgłoszenie.
• Różne placówki Straż Graniczna dają różne odpowiedzi — to potwierdza sama KGSG.

Najczęściej zadawane pytania

Czy oznaczenie „ewakuacja” jest obowiązkowe według prawa?
Nie. Art. 110a tego nie wymaga. RPO i sama Straż Graniczna to potwierdzają.

Czy można uzyskać PESEL UKR w innej gminie?
Czasami tak, jeśli w ich systemie dane są wyświetlane inaczej. To nie jest zasada, a praktyka.

Co zrobić, jeśli 30 dni prawie się skończyły?
Składaj wniosek o korektę i wniosek w gminie jednocześnie. Dokumentuj wszystko na piśmie.

Czy korekta w Straż Graniczna gwarantuje uzyskanie statusu?
Nie. To tworzy podstawy dla gminy, ale decyzję i tak podejmuje organ gminy.

Kto odpowiada za ten materiał

Materiał przygotowała Maria Pysmenna, Master of Law, asystentka adwokata, razem z zespołem adwokata Olega Mołczanowa (świadectwo nr 3787). W sprawach PESEL UKR, statusu UKR i spraw administracyjnych w Polsce priorytetowy kontakt — adwokat Ukrainy Natalia Kuźmina (zagraniczny prawnik ORA Wrocław, WRO/PzB/1).

Uzyskaj wstępną ocenę swojej sytuacji bezpłatnie.
Telefony: +48 731 191 074, +380 63 869 40 78.

To nie jest indywidualna porada prawna. Informacje aktualne na dzień 15 października 2026 roku. Normy i praktyka mogą się zmieniać. Przed działaniami sprawdzaj aktualne dane w rejestrach i konsultuj się z prawnikiem.

Słowa kluczowe: PESEL UKR, oznaczenie ewakuacja, Straż Graniczna, gmina, art. 110a, art. 109b, tymczasowa ochrona, Decision 2026/1912, korekta danych.